يادداشت ِ سيروس طاهباز – بر پيشانه‌ی ِ « ماخ‌اولا »

يادداشت ِ سيروس طاهباز – بر پيشانه‌ی ِ « ماخ‌اولا »

نيما نوشته است : « چون قطعات ِ اين مجموعه عنوان ندارند ، بايد مواظب بود که از حيث ِ وزن يا فرم ، هر قطعه مشخّص باشد ، که مخلوط با قطعه‌ی ِ ديگر نشود . »
هفت شعر ِ اوّل ِ اين کتاب ، به ترتيبی که نيما خود در دفتری با عنوان ِ « ماخ‌اولا » گردآورده بود ، و بقيّه از ميان ِ انبوه ِ دست‌نويس‌های ِ او ، برحسب ِ موضوع ، تنظيم شد . گذشته از وزن ِ متفاوت ِ هر قطعه ، در اين کتاب ، فاصله‌ی ِ شروع ِ هر شعر ، همه‌جا ، به اندازه‌ی ِ مساوی قرار داده شد ، تا هر شعر از شعر ِ ديگر متمايز باشد . آشفتگی ، تنها در صفحه‌ی ِ 32 روی نشان داد ، که فاصله‌ی ِ بالای ِ صفحه زايد است ، و شعر ، ادامه‌ی ِ صفحه‌ی ِ 31 است .
بيست و پنج شعر ِ اين کتاب ، با عنوان ِ « ماخ‌اولا » مشخّص ، و سه شعر ِ بعدی ، فاقد ِ اين عنوان است . امّا ، چون در ميان ِ ساير ِ دفترهای ِ شعر ِ نيما ، اين قطعات با « ماخ‌اولا » نزديک‌تر است ، در اين مجموعه گردآمد .

اين قطعات دارای ِ تاريخ بودند :
در شب ِ تيره چو گوری که کند شيطانی ...-----------------1327
به روی ِ در ، به روی ِ پنجره‌ها ...----------------- 20 ارديبهشت ِ 1327
می‌تراود مهتاب ...----------------- 1327
جاده خاموش است ...-----------------7 اسفند ِ 1328
پاس‌ها از شب گذشته‌ست ...----------------- زمستان ِ 1326
در ره‌نهفت و فراز ِ ده حرفی‌ست ...----------------- 20 خرداد ِ 1329
تی‌تيک ، تی‌تيک ...----------------- فروردين ِ 1335
مانده از شب‌های ِ دورادور ...----------------- آبان ِ 1327
بقيّه‌ی ِ اين شعرها – جز « در کنار ِ رودخانه ... » و « بر سر ِ قايق‌اش انديشه‌کنان ... » و « من چهره‌ام گرفته ... » و « ديری‌ست نعره می‌کشد ... » و « زردها بی‌خود ... » و « ترا من چشم در راهم ... » - در سال‌های ِ پيش از 1332 سروده شده است .
معادل ِ فارسی ِ چند واژه‌ی ِ محلّی – طبری – که در اين شعرها آمده ، در آخر ِ کتاب آمده است .

س . ط .

&
نيما يوشيج . ماخ‌اولا . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 . ( صص 6 – 5 )
( مشخّصات ِ دقيق‌تر ِ منابع )

مقدّمه‌ی ِ محمّد معين بر دفتر ِ « ماخ‌اولا »

مقدّمه‌ی ِ محمّد معين بر دفتر ِ « ماخ‌اولا »

هفتاد سال پيش ، کودکی در يوش – مازندران – ديده به‌جهان گشود که مقدّر بود بعدها نيمای ِ نيماور ( = نام‌آور ) گردد . نيما در طیّ ِ زندگانی ِ ادبی ِ خود ، در داستان‌نويسی ، نمايشنامه‌نويسی ، نگارش ِ مباحث ِ ادبی ، به‌آزمايش پرداخته است ؛ ولی آنچه که او را نامبردار ساخته ، جنبه‌ی ِ شاعری ِ اوست .
در شعر نيز ، وی مراحل ِ مختلف را طی‌کرده : سرودن ِ اشعاری که شکل و قالب و مضمون ِ آن‌ها به سبک ِ قدماست ؛ سرودن ِ اشعاری که شکل و قالب ِ آن‌ها به سبک ِ پيشينيان است ، ولی مضمون ِ آن‌ها نو و بکر می‌باشد ؛ و سرودن ِ اشعار به سبک ِ نو . از اين سه نوع ، آنچه که شخصيّت ِ نيما را نشان می‌دهد ، دسته‌ی ِ اخير است .
پس از درگذشت ِ نيما – بنا به وصيّت ِ وی – کار ِ تدوين و چاپ ِ آثار ِ فراوان و گران‌قدرش ، با ياری ِ همسر و فرزند و چند تن از ياران ِ صميم ِ آن مرحوم ، با مراقبت ِ نگارنده آغاز شد ، و نخستين شماره ، به عنوان ِ « افسانه و رباعيّات » از طرف ِ سازمان ِ چاپ ِ کيهان ، طبع و منتشر گرديد . و اينک دوّمين شماره به عنوان ِ « ماخ‌اولا » ، به همّت و علاقه‌ی ِ بی‌شائبه‌ی ِ آقای ِ سيروس طاهباز و همراهی ِ آقای ِ شراگيم – فرزند ِ برومند ِ نيما – از طرف ِ « انتشارات ِ شمس » منتشر می‌گردد . اميد است که هرچه‌زودتر ، در انتشار ِ آثار ِ ديگر ِ نيما توفيق يابيم .

بهمن‌ماه ِ 1344
محمّد معين

&
نيما يوشيج . ماخ‌اولا . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 . ( صص 4 – 3 )
( مشخّصات ِ دقيق‌تر ِ منابع )

حرف‌های ِ همسايه ( 3 )

حرف‌های ِ همسايه ( 3 )

عزيزم !
بايد مانند ِ دريای ِ ساکن و آرام باشی . دارای ِ دو گوش : يکی برای ِ شنيدن ِ آواز ِ حق و درست ، و يکی برای ِ شنيدن ِ هر نابه‌حق و ناهمواری . نادرست‌ها که مردم می‌گويند راجع به هر چيز و هر کس ، حتّی راجع به خود ِ تو . می‌دانی که دريا از بادهای ِ شديد به حرکت درمی‌آيد ، نه از لغزيدن ِ سنگی و جابه‌جاشدن ِ شاخه‌يی . اگر به‌جز اين باشی از اثر ِ خود کاسته‌يی ؛ و موجودی هستی با يک جام آب برابر ، و بايد در دست‌ها مثل ِ بازيچه بگردی .
هيچ‌کدام از آنچه می‌گويم از روی ِ خودپسندی ِ جاهلانه نيست ؛ بلکه از روی ِ اندازه‌گيری ِ کار و فايده است . نيروی ِ خود را بايد هميشه به مصرف برسانی و به‌هدر ندهی . اگر جز اين باشد ، احمقانه و خودپسندانه است .
بايد نيمايوشيج باشی که مثل ِ بسيط ِ زمين ، با دل ِ گشاده تحويل بگيری همه‌ی ِ حرف‌ها را . شاگرد ِ جوان و خام ِ تو ، به تو دستور بدهد که چنان باشی يا چنين نباشی . دوست ِ شفيق ِ تو ، که نيم‌ساعت کمتر درخصوص ِ وزن ِ شعر کار کرده است ، به تو بگويد من سليقه‌ی ِ شما را نمی‌پسندم . يا خيرخواهی از در آمده ، بگويد ما بايد کتب بسيار بخوانيم و امثال ِ اين‌ها .
اگر تو مرد ِ راه هستی ، راه ِ تو جدا از اين حماقت‌هاست که می‌خواهد بر تو تحميل شود .
با وجود ِ اين ، بدان که هيچ‌کس تنها و با سليقه و خودپسندی ِ خود زندگی نمی‌کند .

&
منابع :
حرف‌های ِ همسا‌يه . سيروس طاهباز . انتشارات ِ دنيا . پنجم ، 1363 . ( يادداشت ِ شماره‌ی ِ 3 ، صص 10 – 9 )
در باره‌ی ِ شعر و شاعری . از مجموعه‌ی ِ آثار ِ نيما يوشيج . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدو‌ين سيروس طاهباز . با نظارت ِ شراگيم ‌يوشيج . انتشارات ِ دفترهای ِ زمانه . اوّل ، 1368 . ( يادداشت ِ شماره‌ی ِ 3 ، صص 28 – 27 )

$
يادداشت ِ نيما درباره‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه »

همه شب

همه شب

همه شب زن ِ هرجايی
به سراغم می‌آمد .

به سراغ ِ من ِ خسته چو می‌آمد او (1 )
بود بر سر ِ پنجره‌ام
ياسمين ِ کبود فقط
همچنان او که می‌آيد به سراغم ، پيچان .

در يکی از شب‌ها
يک شب ِ وحشت‌زا
که در آن هر تلخی
بود پابرجا ،
وآن زن ِ هرجايی
کرده بود از من ديدار ؛
گيسوان ِ درازش – همچو خزه که بر آب –
دور زد به سرم
فکنيد مرا
به زبونی و در تک‌و‌تاب .

هم از آن شبم آمد هرچه به چشم
همچنان سخنانم از او
همچنان شمع که می‌سوزد با من به وثاقم ، پيچان .

1331 (2 )

œ
توضيح :
در « ماخ‌اولا » ، اين شعر – مانند ِ همه‌ی ِ قطعات ِ ديگر ِ آن دفتر - بدون ِ عنوان ، و در مجموعه‌ی ِ جنّتی ، با سه نقطه ، به صورت ِ « همه شب ... » آمده است .
افزون ِ بر اين ، در سه منبع ِ مورد ِ استفاده ، جز همان اختلاف ِ « به سراغ ِ من ِ خسته ... » ( پابرگ ِ 1 ) مورد ِ اساسی ِ ديگری ديده نمی‌شود . اختلافات ِ جزئی – در شکل ِ نگارش ، و نشانه‌گذاری‌های ِ کمک‌خوانشی ( که کرای ِ گذاشتن ِ شماره‌ی ِ ارجاع ، و شلوغ‌کردن ِ متن نمی‌کرد ) - به قرار زير است :
در مجموعه‌ی ِ جنّتی ، « هرجايی » با همزه – هرجائی – آمده . نيز ، پيشوند ِ استمراری در دو مورد سرهم آمده : ميآيد به سراغم / ميسوزد با من . چهار مورد ِ ديگر هم ، متّصل آمده : شبها / بزبونی / بچشم / بوثاقم . « شب‌ها » در مجموعه‌ی ِ طاهباز نيز سرهم آمده .
نشانه‌گذاری : در نسخه‌ی ِ جنّتی ، در پايان ِ مصرع‌های ِ « به سراغ ِ ... » ، « در يکی از شب‌ها » ، « يک شب ِ وحشت‌زا » ، و « هم از آن شبم آمد ... » ويرگول ، و در پايان ِ سطر ِ « دور زد به سرم » نقطه گذاشته شده است . ضمناً ، روی ِ‌ " ی " در « به زبونی » ، در دو نسخه‌ی ِ ماخ‌اولا و طاهباز ، تشديد آمده : به ‌زبونیّ و در تک‌و‌تاب . [3]
از نظر ِ بسياری از شعرخوانان ، و حتّی شاعران و ادبای ِ ما ، ظاهراً هيچ‌يک از اين موارد ، چندان اهمّيّتی ندارد . حسّاسيّت ِ نگارنده ، دو جهت دارد : يکی اين که همين موارد ِ به‌ظاهر جزئی ، به‌راستی اهمّيّت دارد . اگر چند و چون ِ نگارش فاقد ِ اهمّيّت است ، پس چرا به‌يک‌باره از آن صرف ِ نظر نمی‌کنيم ؟ چگونه می‌توان از نشانه‌های ِ کمک‌خوانشی بهره گرفت ، امّا آن را بی‌اهمّيّت تلقّی کرد ‍!؟ دوديگر اين‌که ، اين شعر ِ نيمايوشيج است ، نه به‌هم‌بافته‌های ِ بلگ ِ چغندر .
از بس از اين بی‌مبالاتی‌ها مرتکب شده‌ايم امروز به اين وضع دچاريم .

"
يادداشت ( درباره‌ی ِ اين شعر )

&
منابع :
ماخ‌اولا . نيما يوشيج . ( نخستين دفتر از مجموعه‌ی ِ آثار ) ( دارنده‌ی ِ حقّ ِ چاپ ِ آثار ِ نيما يوشيج به صورت ِ کتاب ، شراگيم يوشيج ) . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 . [ صص 46 – 45 ]
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( نيما يوشيج . زندگانی و آثار ِ او ) . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ( چاپ ِ اوّل : تهران ، آذرماه ِ 1334 / دسامبر 1955 ) چاپ ِ دوّم : اسفندماه ِ 1346 / فوريه 1968 . از انتشارات : بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه . ص 231 . [ ص 199 ]
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ص 491 . [ صص 507 - 506 ]
$
مشخّصات ِ دقيق‌تر ِ منابع

?
پابرگ‌ها :
[1] در دفتر ِ « ماخ‌اولا » : چو می‌آمد او به سراغ من خسته ( به لحاظ ِ وزن و موسيقی ، ضبط ِ متن – از دو مجموعه – روان‌تر است . )
[2] تاريخ ، از مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( طاهباز )
[3] من مطمئن نيستم که نيما با تشديد می‌خوانده بوده باشد . راجع به اين مورد ِ خاص ، مقاله‌ی ِ مفصّلی – با عنوان « غلط‌خوانی ِ شعر ِ کهن » - در دست دارم که در آن به چند مورد ِ به‌ظاهر بی‌ارزش پرداخته‌ام ؛ و از جمله همين مورد .

مرغ ِ آمين

مرغ ِ آمين

مرغ ِ آمين ، درد‌آلودی‌ست کاواره بمانده
رفته تا آن‌سوی ِ اين بيدادخانه
بازگشته ، رغبتش ديگر ز رنجوری نه سوی ِ آب و دانه .
نوبت ِ روز ِ گشايش را
در پی ِ چاره بمانده .

می‌شناسد آن نهان‌بين ِ نهانان ( گوش ِ پنهان ِ جهان ِ دردمند ِ ما )
جور ديده مردمان را .
با صدای ِ هردم آمين‌گفتنش ، آن آشناپرورد ، (1 )
می‌دهد پيوندشان در هم
می‌کند از يأس ِ خسران‌بار ِ آنان کم
می‌نهد نزديک با هم ، آرزوهای ِ نهان را .

بسته در راه ِ گلويش او
داستان ِ مردمش را .
رشته در رشته کشيده ( فارغ از هر عيب کاو را بر زبان گيرند )
بر سر ِ منقار دارد رشته‌ی ِ سر در گمش را .

او نشان از روز ِ بيدار ِ ظفرمندی‌ست
با نهان ِ تنگنای ِ زندگانی دست دارد .
از عروق زخمدار اين غبارآلوده ره تصوير بگرفته
از درون ِ استغاثه‌های ِ رنجوران
در شبانگاهی چنين دلتنگ ، می‌آيد نمايان
وندر آشوب ِ نگاهش خيره بر اين زندگانی
که ندارد لحظه‌ای از آن رهايی
می‌دهد پوشيده ، خود را بر فراز ِ بام ِ مردم آشنايی .

رنگ می‌بندد
شکل می‌گيرد
گرم می‌خندد
بال‌های ِ پهن ِ خود را بر سر ِ ديوارشان می‌گستراند .
چون نشان از آتشی در دود خاکستر (2 )
می‌دهد از روی ِ فهم ِ رمز ِ درد ِ خلق
با زبان ِ رمز ِ درد ِ خود تکان در سر .
وز پی ِ آنکه بگيرد ناله‌های ِ ناله‌پردازان ِ ره در گوش
از کسان احوال می‌جويد .
چه گذشته‌ست و چه نگذشته‌ست
سرگذشته‌های ِ خود را هرکه با آن محرم ِ هشيار می‌گويد .

داستان از درد می‌رانند مردم
در خيال ِ استجابت‌های ِ روزانی
مرغ ِ آمين را بدان نامی که او را هست می‌خوانند مردم
زير باران ِ نواهايی که می‌گويند :

- « باد رنج ِ ناروای ِ خلق را پايان . »

( و به رنج ِ ناروای ِ خلق هرلحظه می‌افزايد . )
مرغ ِ آمين را زبان با درد ِ مردم می‌گشايد
بانگ برمی‌دارد :

- « آمين ! (3 )

باد پايان رنج‌های ِ خلق را با جانشان در کين
و ز جا بگسيخته شالوده‌های ِ خلق افسای
و به نام ِ رستگاری دست اندر کار
و جهان سرگرم از حرفش در افسون ِ فريبش . »

خلق می‌گويند :

- « آمين ! (4 )

در شبی اينگونه با بيدادش آيين ، (5 )
رستگاری بخش – ای مرغ ِ شباهنگام – ما را !
و به ما بنمای راه ما به سوی ِ عافيتگاهی
هرکه را – ای آشناپرور – ببخشا بهره از روزی که می‌جويد . »

- « رستگاری روی خواهد کرد
و شب ِ تيره ، بدل با صبح ِ روشن گشت خواهد . » مرغ می‌گويد .

خلق می‌گويند :

- « امّا آن جهانخواره

( آدمی را دشمن ِ ديرين ) جهان را خورد يکسر . »

مرغ می‌گويد :
- « در دل ِ او آرزوی ِ او محالش باد . »
خلق می‌گويند :

- « امّا کينه‌های ِ جنگ ِ ايشان در پی ِ مقصود

همچنان هر لحظه می‌کوبد به طبلش . »
مرغ می‌گويد :

- « زوالش باد !

باد با مرگش پسين درمان
ناخوشی ِ آدمی‌خواری .
وز پس ِ روزان ِ عزّت‌بارشان
باد با ننگ ِ همين روزان نگونساری ! »

خلق می‌گويند :

- « امّا نادرستی گر گذارد

ايمنی گر جز خيال ِ زندگی‌کردن
موجبی از ما نخواهد و دليلی برندارد .
ور نيايد ريخته‌های ِ کج ِ ديوارشان
بر سر ِ ما باز زندانی
و اسيری را بود پايان
و رسد مخلوق ِ بی‌سامان به سامانی . »

مرغ می‌گويد :

- « جدا شد نادرستی . »

خلق می‌گويند :

- « باشد تا جدا گردد . »

مرغ می‌گويد :

- « رها شد بندش از هر بند ، زنجيری که بر پا بود .»

خلق می‌گويند :

- « باشد تا رها گردد . »

مرغ می‌گويد :

- « به سامان باز آمد خلق ِ بی‌سامان .

و بيابان ِ شب ِ هولی
که خيال ِ روشنی می‌برد با غارت
و ره ِ مقصود در آن بود گم ، آمد سوی ِ پايان
و درون ِ تيرگی‌ها ، تنگنای ِ خانه‌های ِ ما در آن ويلان ،
اين زمان با چشمه‌های ِ روشنايی در گشوده است
و گريزانند گمراهان ، کج‌اندازان ،
در رهی کامد خود آنان را کنون پی‌گير .
و خراب و جوع ، آنان را ز جا برده‌ست
و بلای ِ جوع آنان را ، جا به جا خورده‌ست . (6 )
اين زمان مانند ِ زندان‌هايشان ويران
باغشان را در شکسته .
و چو شمعی در تک ِ گوری
کور موذی چشمشان در کاسه‌ی ِ سر از پريشانی .
هر تنی زانان
از تحيّر بر سکوی ِ در نشسته .
و سرود ِ مرگ آنان را تکاپوهايشان ( بی‌سود ) اينک می‌کشد در گوش . »

خلق می‌گويند :

- « بادا باغشان را ، در شکسته‌تر

هر تنی زانان ، جدا از خانمانش ، بر سکوی ِ در ، نشسته‌تر .
وز سرود ِ مرگ ِ آنان ، باد
بيشتر بر طاق ِ ايوان‌هايشان قنديل‌ها خاموش . »

- « بادا ! » يک صدا از دور می‌گويد .

و صدايی از ره ِ نزديک
اندر انبوه ِ صداهای ِ به سوی ِ ره دويده :
- « اين ، سزای ِ سازگاراشان
باد ، در پايان ِ دوران‌های ِ شادی
از پس ِ دوران ِ عشرت‌بار ِ ايشان . »

مرغ می‌گويد :
- « اين چنين ويرانگيشان ، باد همخانه
با چنان آبادشان از روی ِ بيدادی . »
- « بادشان ! » ( سر می‌دهد شوريده‌خاطر ، خلق آوا )

- « باد آمين !

و زبان ِ آنکه با درد ِ کسان پيوند دارد باد گويا !»

- « باد آمين !

و هرآن انديشه ، در ما مردگی‌آموز ، ويران ! » .

- « آمين ! آمين ! »

و خراب آيد در آوار ِ غريو ِ لعنت ِ بيدار ِ محرومان
هر خيال ِ کج که خلق ِ خسته را با آن نخواهانيست . (7 )
و در زندان و زخم ِ تازيانه‌های ِ آنان می‌کشد فرياد :

« اينک درد و اينک زخم » (8 )

( گر نه محرومی کجيشان را ستايد
ور نه محرومی بخواه از بيم ِ زجر و حبس ِ آنان آيد )

- « آمين ! »

در حساب ِ دستمزد ِ آن زمانی که بحق‌گويان (9 )
بسته‌لب بودند
و بدان مقبول
و نکويان در تعب بودند . » (10 )

- « آمين ! »

در حساب ِ روزگارانی
کز بر ِ ره ، زيرکان و پيش‌بينان را به لبخند ِ تمسخر دور می‌کردند
و به پاس ِ خدمت و سودايشان تاريک
چشمه‌های ِ روشنايی کور می‌کردند . » (11 )

- « آمين ! »

- « با کجی‌آورده‌های ِ آن بد انديشان
که نه جز خواب ِ جهانگيری از آن می‌زاد
اين به کيفر باد ! »

- « آمين ! »

- « با کجی‌آورده‌هاشان شوم
که از آن با مرگ ِ ماشان زندگی آغاز می‌گرديد
و از آن خاموش می‌آمد چراغ ِ خلق . »

- « آمين ! »

- « با کجی‌آورده‌هاشان زشت
که از آن پرهيزگاری بود مرده
و از آن رحم‌آوری واخورده . »

- « آمين ! »

- « اين به کيفر باد
با کجی‌آورده‌هاشان ننگ
که از آن ايمان به حق سوداگران را بود راهی نو ، گشاده در پی ِ سودا (12 )
و ازآن ، چون بر سرير ِ سينه‌ی ِ مرداب ، از ما نقش برجا . » (13 )

- « آمين ! آمين ! »

و به واريز ِ طنين ِ هردم آمين‌گفتن ِ مردم
( چون صدای ِ رودی از جا کنده ، اندر صفحه‌ی ِ مرداب آنگه گم . )
مرغ ِ آمين‌گوی
دور می‌گردد
از فراز ِ بام
در بسيط ِ خطه‌ی ِ آرام ، می‌خواند خروس از دور
می‌شکافد جرم ِ ديوار ِ سحرگاهان
وز بر ِ آن سرد ِ دود اندود ِ خاموش
هرچه ، با رنگ ِ تجلّی ، رنگ در پيکر می‌افزايد
می‌گريزد شب
صبح می‌آيد .

تجريش . زمستان 1330 (14 )

œ
عکس ِ متن ؛ از دفتر ِ « شعر ِ من » :
ص 19 ، 21 – 20 ، 23 – 22 ، 25 – 24 ، 27 – 26 ، 29 – 28 .

&
منابع :
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( نيما يوشيج . زندگانی و آثار ِ او ) . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ( چاپ ِ اوّل : تهران ، آذرماه ِ 1334 / دسامبر 1955 ) چاپ ِ دوّم : اسفندماه ِ 1346 / فوريه 1968 . از انتشارات : بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه . ص 231 .
نيما يوشيج . شعر ِ من . انتشارات ِ اميرکبير . ( چاپ ِ دوّم ، 1352 )چاپ ِ پنجم ، 1362 . ص 19 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ص 491 .
پردرد ِ کوهستان ( درباره‌ی ِ زندگی و هنر ِ نيما يوشيج ) .نوشته‌ی ِ سيروس طاهباز . انتشارات ِ زرياب . چاپ ِ اوّل ، 1375 . ص 317 .

$
مشخّصات ِ دقيق‌تر ِ منابع

?
پابرگ‌ها :
[1] جنّتی : وآن آشنا‌پرورد . ( از نظر ِ من ، کاملاً نادرست است ، و ربط ِ پاره‌های ِ بيان را به‌هم‌می‌ريزد . )
[2] چگونه خوانده می‌شود : دود ، خاکستر ؛ يا : دود ِ خاکستر ؟
[3] در « شعر ِ من » و چاپ ِ جنّتی ، در اين موضع ، گيومه‌ی ِ بسته ( » ) آمده ؛ در حالی که پايان ِ قول ، آخر ِ بند است : « ... در افسون ِ فريبش . » ؛ و اين‌جا ، به آن نيازی نيست ؛ بلکه آوردن ِ آن ، خوانش ِ شعر را دچار ِ اشکال می‌کند ...
[4] در « شعر ِ من » و چاپ ِ جنّتی ، اين دو مصرع ( خلق می‌گويند : - « آمين ) بدون ِ فاصله با سطر ِ پيشين ، و در منتهی‌اليه ِ سمت ِ چپ آمده ؛ و در مجموعه‌ی ِ کامل ... ( چاپ ِ طاهباز ) ، با يک سطر فاصله ، و در آغاز ِ سطر . و شکل ِ درست - يا مناسب – همين است .
[5] در مجموعه‌ی ِ کامل ( طاهباز ) ، به جای ِ « بيدادش » ، « بيداش » آمده ، که قطعاً نادرستی ِ چاپی است . ضمناً ، در هرسه منبع ، اين مصرع با نقطه تمام شده ؛ که به نظر ِ من درست نبود ؛ و ويرگول گذاشتم !
[6] در کتاب ِ « پُر درد ِ کوهستان » ( ص 322 ) ، " ز جا خورده است " آمده ؛ که قطعاً نادرست است .
[7] گُمان می‌کنم که « نخواهانيست » ، عبارت از « نخواهانی است » باشد . در چند سطر ِ بعد ، « بخواه » آمده . مقايسه‌ی ِ اين دو ، و تأمّل در شعر ، به گُمانم مؤيّد ِ نظر ِ من باشد : نخواه = نادل‌خواه ، برخلاف ِ ميل ، مورد ِ تنفّر ، ... ؛ نخواهانی = نادل‌خواهی ، برخلاف ِ ميل‌بودن ، ... ؛ بخواه = موافق ، دل‌خواه ، باب ِ ميل ، ...
[8] متن [ اينک درد و اينک زخم ] ، از چاپ ِ جنّتی است . در « شعر ِ من » ، " اينک درد ، اينک زخم " آمده ؛ بدون ِ " و " – که البتّه ايرادی ندارد - ؛ و در « مجموعه‌ی ِ کامل ... » ( طاهباز ) : " اينک در و اينک زخم " ، که آشکارا مخدوش می‌نمايد . نهايةً ، بايد اصل ِ دست‌نويس ِ نيما ديده شود .
جالب است که در کتاب ِ « پر درد ِ کوهستان » ( تأليف ِ طاهباز ) نيز ، همين " اينک در و اينک زخم " آمده . اگرچه ، سيروس ِ طاهباز آدم ِ دقيقی نبوده ، اين ترديد پيدا می‌شود که : نکند " در " درست است ؛ و در سطر ِ قبل هم " در ِ زندان " بايد خواند ؛ يعنی " در " اسم است ، نه حرف ِ اضافه !
[9] طاهباز : بحق گويا .
[10] گيومه‌ی ِ اوّل در کجا قرار می‌گيرد ؟ ابتدای ِ قول کجاست ؟
[11] گيومه‌ی ِ اوّل در کجا قرار می‌گيرد ؟ ابتدای ِ قول کجاست ؟
[12] در « شعر من » ( ص 28 ) ، « سود » آمده ، که قطعاً نادرست است .
[13] ضبط ِ حاضر ، از « مجموعه‌ی ِ کامل ... » ( طاهباز ؛ ص 497 ) . در دو مأخذ ِ ديگر ، " وزآنان " آمده ؛ که وزن ِ مصرع را مختل می‌سازد . [ شعر ِ من - ص 28 - : وزآنان ؛ جنّتی - ص 238 - : وز آنان ( منظورم به وضع ِ دقيق ِ نگارشی است ، در فاصله‌ی ِ حروف و کلمات ) ] .
ضمناً ، من " ايمان به حق ... " را نمی‌فهمم !
[14] تاريخ ِ شعر از : مجموعه‌ی ِ کامل ، گردآوری ِ طاهباز ، ( ص 497 ) . ( در دفتر ِ « شعر من » ، تاريخ ، به خطا ، 1320 آمده . هم بر بالای ِ شعر ، و هم در يادداشتی که در آغاز ِ کتاب ديده می‌شود . در چاپ ِ جنّتی ، تاريخ قيد نشده است . )

مير داماد

مير داماد


مير داماد ، شنيدستم من ،
که چو بگزيد بن ِ خاک ، وطن
بر سرش آمد و از وی پرسيد
مَلَک ِ قبر ، که : « مَن ربّک ؟ من ؟ »
مير بگشاد دو چشم ِ بينا
آمد از روی ِ فضيلت به سخن :
اُسطُقُسّی‌ست – بدو داد جواب –
اُسطُقُسّات ِ دگر ، زو مُتقَن .
حيرت افزودش از اين حرف ، مَلَک
برد اين واقعه پيش ِ ذوالمن
که : « زبان ِ دگر اين بنده‌ی ِ تو
می‌دهد پاسخ ِ ما ، در مدفن . »
آفريننده بخنديد و ، بگفت :
« تو به اين بنده‌ی ِ من حرف نزن ؛
او درآن عالم هم ، زنده که بود
حرف‌ها زد که نفهميدم من ! »


------------------- لاهيجان ، 16 ارديبهشت 1309


"
تايپ : مازيار
‏شنبه ‏، 2006‏/12‏/09


&
حکايات و خانواده‌ی ِ سرباز ، ص 9 – 38 .
مجموعه‌ی ِ اشعار ( ابوالقاسم جنّتی ) ، ص 110 .
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ( سيروس طاهباز ) ، ص 157 .
مشخّصات ِ کامل ِ منابع


$
يادآوری :
جنّتی ، از نشانه‌گذاری ( نقطه ، ويرگول ، ... ) در حدّ ِ دو‌سه مورد بيشتر استفاده نکرده ؛ درحالی‌که می‌دانيم نيما ، در دست‌نويس‌های ِ خود ، از اين نشانه‌ها به حدّ ِ کمال بهره می‌برده است .


اختلافات ِ متنی ِ قابل ِ يادآوری :
در مصرع ِ دوّم ِ بيت ِ هفتم ( آفريننده ... ) ، جنّتی « بدين بنده‌ی ِ من » آورده ، امّا در دو مأخذ ِ ديگر ِ ما ، « به اين ... » آمده .
اگرچه نيما تأثير و تأثّر ِ آشکاری از زبان ِ شعری ِ قدما - به‌ويژه خراسانيان - داشته ، بعيد به‌نظر می‌رسد که اين‌جا « بدين » گفته باشد . زبان ِ اين قطعه ، که در عمده‌ی ِ مطلب ِ آن با محاوره ( گفت‌و‌گو ) روبه‌روييم ، بيشتر به سبک ِ گفتاری گرايش دارد .


و امّا ، دو مورد هست که من در آن ترديد دارم ؛ و تا زمانی که عين يا عکس ِ دست‌نويس ِ نيما را نبينم ، ترديدم باقی خواهد بود : يکی در بيت ِ سوّم ، که به نظر ِ من « وآمد از روی ِ ... » بايد می‌بود ؛ و ديگر در بيت ِ هفتم ، که فعل ِ نهی ، بايد « مزن » می بود .
البتّه در اين اواخر ، وجه ِ صحيح ِ کهن ِ « فعل ِ نهی » متروک شده ، و با پيشوند ِ « نَ / na » می‌آيد . ترديد ِ من از آنجاست که در اشعار ِ بعدی ِ نيما ، اين وجه به همان صورت ِ صحيح ِ کهن ِ خود ديده می‌شود ؛ برای ِ نمونه ، بنگريد به : « بخوان ای همسفر با من » .

تلخ

تلخ


پای‌آبله ز راه ِ بيابان رسيده‌ام
بشمرده دانه دانه کلوخ ِ خراب ِ او
-------------------برده به‌سر به بيخ ِ گياهان و آب ِ تلخ [1]


در بر رخ‌ام مبند ، که غم بسته بر درم
دل‌خسته‌ام به زحمت ِ شب‌زنده‌داری‌ام
-------------------ويرانه‌ام ز هيبت آباد ِ خواب ِ تلخ


عيب‌ام مبين ، که زشت و نکو ديده‌ام بسی
ديده گناه‌کردن ِ شيرين ِ ديگران
-------------------وز بی‌گناه دل‌شدگانی ثواب ِ تلخ


در موسمی که خستگی‌ام می بَرَد ز جای
با من بدار حوصله ، بگشای در ز حرف
-------------------امّا در آن نه ذرّه عتاب و خطاب ِ تلخ


چون اين شنيد ، بر سر ِ بالين ِ من گريست
گفتا : کنون چه چاره ؟ بگفتم : اگر رسد
-------------------با روزگار ِ هجر و صبوری ، شراب ِ تلخ !


----------------------------12 آبان 1327 [2]


&
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( نيما يوشيج . زندگانی و آثار ِ او ) . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ( چاپ ِ اوّل : تهران ، آذرماه ِ 1334 / دسامبر 1955 ) چاپ ِ دوّم : اسفندماه ِ 1346 / فوريه 1968 . از انتشارات : بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه . ( ص 347 )
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ( صص 3 – 452 )


پابرگ‌ها :
?
[1] در مجموعه‌ی ِ جنّتی « سيخ گياهان » آمده . اگرچه نادرست نمی‌نمايد ، امّا « بيخ » درست‌تر است !
[2] تاريخ ِ « روز » ( 12 ) از مجموعه‌‌ی ِ جنّتی است .

خواب ِ زمستانی

خواب ِ زمستانی


سر شکسته‌وار در بالش کشيده ،
نه هوايی ياريش داده ،
آفتابی نه دمی با بوسه‌ی ِ گرمش به سوی ِ او دويده ،
تيزپروازی به سنگين خواب ِ روزانش زمستانی
خواب می‌بيند جهان ِ زندگانی را ،
در جهانی بين ِ مرگ و زندگانی .


همچنان با شربت ِ نوشش
زندگی در زهرهای ِ ناگوارايش .
خواب می‌بيند فرو بسته‌ست زرّين بال و پرهايش
از بر ِ او شورها برپاست .
می‌پرند از پيش ِ روی ِ او
دل‌به‌دو‌جايان ِ ناهمرنگ ،
و‌آفرين ِ خلق بر آن‌هاست .


خواب می‌بيند ( چه خواب ِ دلگزای او را )
که به‌نوک‌آلوده مرغی زشت ،
جوش ِ آن دارد که برگيرد ز جای او را
و اوست مانده با تن ِ لخت و پر ِ مفلوک و پای ِ سرد .


پوست می‌خواهد بدرّاند به تن بی‌تاب
خاطر ِ او تيرگی می‌گيرد از اين خواب
در غبارانگيزی از اين‌گونه با ايّام
چه بسا جاندار کاو ناکام
چه بسا هوش و لياقت‌ها نهان مانده
رفته با بسيارها روی ِ نشان ، بسيارها چه بی‌نشان مانده
آتشی را روی پوشيده به خاکستر
چه بسا خاکستر او را گشته بستر


هيچ کس پايان ِ اين روزان نمی‌داند .
برد ِ پرواز ِ کدامين بال تا سوی ِ کجا باشد .
کس نمی‌بيند .
ناگهان هولی برانگيزد
نابجايی گرم برخيزد
هوشمندی سرد بنشيند ،


ليک با طبع ِ خموش ِ اوست
چشم‌باش ِ زندگانی‌ها
سردی‌آرای ِ درون ِ گرم ِ او با بال‌هايش ناروان رمزی است
از زمان‌های ِ روانی‌ها .
سرگرانی نيستش با خواب ِ سنگين ِ زمستانی
از پس ِ سردیّ ِ روزان ِ زمستان است روزان ِ بهارانی .


او جهان‌بينی‌ست نيروی ِ جهان با او
زير ِ مينای ِ دو چشم ِ بی‌فروغ و سرد ِ او ، تو سرد منگر
رهگذار ! ای رهگذار
دلگشا آينده روزی است[1] پيدا بی‌گمان با او .


او شعاع ِ گرم از دستی به دستی کرده بر پيشانی ِ روز و شب ِ دلسرد می‌بندد
مرده را ماند . به خواب ِ خود فرو رفته‌ست امّا
بر رخ ِ بيداروار ِ اين گروه ِ خفته می‌خندد .


زندگی از او نشسته دست
زنده است او ، زنده‌ی ِ بيدار .
گر کسی او را بجويد ، گر نجويد کس ،
ورچه با او نه رگی هشيار .


سر شکسته‌وار در بالش کشيده ،
نه هوايی ياريش داده ،
آفتابی نه دمی با خنده‌اش دلگرم سوی ِ او رسيده
تيزپروازی به سنگين خواب ِ روزانش زمستانی
خواب می‌بيند جهان ِ زندگانی را
در جهانی بين ِ مرگ و زندگانی .


------------------------5 خرداد ِ 1320 [2]

&
نيما يوشيج . شعر ِ من . انتشارات ِ اميرکبير . ( چاپ ِ دوّم ، 1352 ) چاپ ِ پنجم ، 1362 . ( صص 18 – 15 )
مجموعه‌ی ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( نيما يوشيج . زندگانی و آثار ِ او ) . ابوالقاسم جنّتی عطائی . ( چاپ ِ اوّل : تهران ، آذرماه ِ 1334 / دسامبر 1955 ) چاپ ِ دوّم : اسفندماه ِ 1346 / فوريه 1968 . از انتشارات : بنگاه مطبوعاتی صفی‌عليشاه . ( صص 230 – 228 )
مجموعه‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج ( فارسی و طبری ) . گردآوری ، نسخه‌برداری و تدوين : سيروس طاهباز ؛ با نظارت ِ شراگيم يوشيج . انتشارات ِ نگاه . چاپ ِ اوّل ، 1370 . ( صص 297 – 295 )


$
در « مجموعه‌ی ِ آثار ... » ( طاهباز ، ص 297 ) ، پس از سطر ِ « او شعاع ِ گرم ... » ، يک سطر ِ خالی فاصله است . با توجّه به قافيه - « می‌بندد » و « می‌خندد » - ، اين فاصله نابه‌جاست .


?
پابرگ‌‌ها :
[1] در هر سه نسخه ( شعر ِ من ، مجموعه / عطائی ، مجموعه / طاهباز ) به همين صورت آمده : دلگشا آينده روزی است پيدا بی‌گمان با او . – امّا به نظر می‌رسد که به جای ِ « است » ، « هست » بوده باشد : دلگشا آينده روزی هست پيدا بی‌گمان با او . شايد هم اين‌طور خوانده می‌شود : دلگشا آينده‌ی ِ روزی‌ست پيدا بی‌گمان با او .
[2] تاريخ ، از « مجموعه‌‌‌ی ِ کامل ِ اشعار ِ نيما يوشيج » ( طاهباز ) ، ص 297 .

در باره‌ی ِ نيما يوشيج ( از سيروس شاملو )

در باره‌ی ِ نيما يوشيج ( از سيروس شاملو )


در باره‌ی ِ نيما يوشيج ، نظر ِ من اين است که اين شاعر در تاريخ و فرهنگ ِ ايرانی ، ويژه است ، و بسيار زود است [ که ] انديشه‌ی ِ فلاحتی به اعتبار ِ اين انديشمند پی‌ببرد . اين جامعه هنوز گرايش از روستا به شهر را به اتمام نرسانده است ، تا پروسه‌ی ِ اعتبار و ارزش ِ محيط ِ زيست را دريابد . نيما شاعری بود که اين پروسه را طی کرده بود و به طبيعت بازگشته بود . به همين دليل ، نيما نه تنها يک شاعر بود ، بلکه انديشه‌ای پست‌مدرن و فراصنعتی را پی‌ريزی کرد ؛ چيزی که امروز در [؟] انقلاب ِ اکولوژيک و ساختارشکن و آنارشيستی عنوان گرفته است ؛ و اين انديشه در محيطی شکل گرفت که اکثر ِ نازی‌ها و فاشيست‌های ِ سابق‌اش هوادار و پرچمدار ِ آزادی‌ از آب درآمده بودند ، و شيفته‌ی ِ تجمّلات ، و ترافيک ِ شهری ، و طرفدار ِ برد‌گی ِ کارخانه‌ها !


&
سيروس شاملو

يادداشت ِ مؤخّره‌ی « حرف‌های ِ همسايه »

يادداشت ِ مؤخّره‌ی « حرف‌های ِ همسايه »

در اين مجموعه 71 يادداشت از نيما يوشيج که خود آن‌ها را با نام ِ « حرف‌های ِ همسايه » يا « نامه به همسايه » مشخّص کرده است ، گرد آمده است .
اين يادداشت‌ها ، که اغلب به صورت ِ نامه است ، خطابی‌ست به آشنا يا همسايه‌ای فرضی که در آن‌ها نيما نظرات ِ خود را درباره‌ی ِ شعر و هنر بازگو می‌کند .
اين يادداشت‌ها در طول ِ ساليان ِ مختلف نوشته شده است . پيش‌ترين تاريخ سال ِ 1318 است و آخرين نوشته از اين مجموعه به تاريخ ِ فروردين‌ماه ِ 1334 .
يادداشت‌هايی که با شماره‌های ِ 60 و 62 و 63 در اين مجموعه مشخّص شده است ، در مجلّه‌های ِ « خروس جنگی » و « کوير » - سال ِ 1328 – منتشر شده است ؛ و بقيّه از روی ِ دست‌نوشته‌های ِ نيما بازنويسی شده است .
بازنويسی ِ اين يادداشت‌ها از مينا هادی ، شراگيم يوشيج ، و غلام‌رضا امامی است .

--------------------------س . ط .

يادداشت ِ نيما درباره‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه »

يادداشت ِ نيما درباره‌ی ِ « حرف‌های ِ همسايه » :

همسايه !
خواهش می‌کنم اين نامه‌ها را جمع کنيد . هرچند مکرّرات و عبارات ِ بی‌جا و حشو و زوايد زياد دارند و بايد اصلاح شود ، امّا يادداشت‌هايی است . اگر عمری نباشد برای ِ نوشتن ِ آن مقدّمه‌ی ِ حسابی درباره‌ی ِ شعر ِ من ، اقلّاً اين‌ها چيزی‌ست .
من خيلی حرف‌ها دارم برای ِ گفتن . نگاه نکنيد که خيلی از آن‌ها ابتدايی است ؛ ما تازه در ابتدای ِ کار هستيم . به اسم ِ « به همسايه » يا « حرف‌های ِ همسايه » باشد ، اگر روزی خواستيد به آن عنوانی بدهيد .
در واقع اين کار وظيفه‌يی‌ست که من انجام می‌دهم . شما در هرکدام از آن‌ها دقّت کنيد خواهيد ديد اين سطور با چه دقّتی که در من بوده است نوشته شده است . اميدوارم روزی شما هم اين کار را بکنيد و به اين کاهش بيفزاييد .


------------------------نيما يوشيج
------------------------خرداد 1324

&
نيما يوشيج . حرفهای همسايه . انتشارات ِ دنيا . چاپ ِ پنجم ، 1363 . ( پيشانه‌ی ِ کتاب ، ص 3 )